Jak zachęcić dzieci i młodzież do odkrywania przyrody w najbliższej okolicy? Jednym ze sposobów jest wspólne poszukiwanie i dokumentowanie pomników przyrody. Jak to robić, dowiedzą się Państwo z najnowszego artykułu autorstwa Adama Zbyryta. Tekst powstał na podstawie webinaru, który 16 kwietnia 2026 roku przyrodnik poprowadził dla bibliotekarzy i nauczycieli. Z artykułu dowiedzą się Państwo, czym jest pomnik przyrody, jak rozpoznawać drzewa, które mogą zostać objęte ochroną, w jaki sposób wspólnie z grupą prowadzić badania i dokumentację oraz jak krok po kroku przygotować wniosek o ustanowienie pomnika przyrody.
Niektóre drzewa pamiętają czasy, gdy po drogach jeździły jeszcze konne wozy, a w miejscu współczesnych osiedli rozciągały się pola i lasy. Były świadkami wojen, zmieniających się granic państw, narodzin i śmierci wielu pokoleń mieszkańców. Dla człowieka są żywymi pomnikami historii, ale dla przyrody stanowią coś jeszcze cenniejszego – jedne z najważniejszych ostoi bioróżnorodności.
Większość ludzi zachwyca się rozmiarami starych dębów, lip czy buków. Rzadziej jednak zastanawiamy się, dlaczego takie drzewa są tak niezwykle ważne dla funkcjonowania ekosystemów. Tymczasem pojedynczy kilkusetletni dąb może być domem dla setek gatunków organizmów. W jego korze rozwijają się porosty, mchy i grzyby, pod odstającymi płatami kory ukrywają się pająki i chrząszcze czy gniazdują pełzacze, w próchniejących fragmentach pnia żyją larwy rzadkich owadów, a dziuple stają się miejscem lęgów ptaków oraz schronieniem dla nietoperzy, popielic i wielu innych zwierząt. Im starsze jest drzewo, tym więcej takich mikrosiedlisk powstaje.
Z tego powodu stare drzewa są często znacznie cenniejsze przyrodniczo niż młode nasadzenia. Nawet jeśli posadzimy sto nowych dębów, przez wiele dziesięcioleci nie zastąpią one jednego drzewa liczącego trzysta lub czterysta lat. Potrzeba bowiem bardzo dużo czasu, aby w pniu powstały dziuple, martwe konary, szczeliny i próchnowiska, od których zależy życie wielu wyspecjalizowanych gatunków. Niektóre chrząszcze, porosty czy grzyby potrafią przetrwać wyłącznie na bardzo starych drzewach. Gdy takie drzewo zostanie usunięte, organizmy te często znikają z okolicy na wiele lat, a niekiedy bezpowrotnie.
Stare drzewa wpływają również na warunki życia ludzi. W upalne dni obniżają temperaturę powietrza nawet o kilka stopni, zwiększają wilgotność, zatrzymują wodę opadową i poprawiają jakość powietrza. Ich rozbudowane korony stanowią naturalne schronienie przed słońcem, a rozległy system korzeniowy stabilizuje glebę i ogranicza skutki gwałtownych opadów. Coraz więcej badań pokazuje także, że kontakt z dużymi, wiekowymi drzewami poprawia samopoczucie, zmniejsza poziom stresu i wzmacnia poczucie więzi z miejscem zamieszkania.
Nie można zapominać również o ich znaczeniu kulturowym. Od wieków stare drzewa były miejscami spotkań mieszkańców, granicami pól, punktami orientacyjnymi czy świadkami ważnych wydarzeń historycznych. Wiele z nich posiada własne nazwy i jest obecnych w lokalnych legendach oraz opowieściach przekazywanych z pokolenia na pokolenie. To właśnie dlatego tak często stają się symbolami miejscowości i elementem lokalnej tożsamości.
Niestety liczba starych drzew w naszym krajobrazie systematycznie maleje. Wiele z nich usuwa się z powodu inwestycji drogowych, zabudowy, intensywnego rolnictwa lub obawy przed ich złym stanem technicznym. Znikają również stare aleje przydrożne oraz pojedyncze drzewa rosnące na miedzach i w krajobrazie rolniczym. Wraz z nimi znikają siedliska setek gatunków organizmów oraz fragment historii zapisanej w krajobrazie.
Jednym z najskuteczniejszych sposobów ochrony najcenniejszych drzew jest objęcie ich statusem pomnika przyrody. Jednak równie ważne jak sama ochrona prawna jest budowanie świadomości społecznej. Trudno oczekiwać, że mieszkańcy będą troszczyć się o stare drzewa, jeśli nie wiedzą, dlaczego są one tak wyjątkowe. Właśnie dlatego biblioteki i szkoły mogą odegrać niezwykle ważną rolę. Organizując projekty poświęcone poszukiwaniu pomników przyrody, nie tylko uczą dzieci rozpoznawania gatunków drzew i prowadzenia obserwacji terenowych, ale przede wszystkim pokazują, że przyrodnicze skarby często znajdują się tuż obok naszego domu.
Większość osób kojarzy pomniki przyrody z ogromnymi dębami lub sędziwymi lipami. Rzeczywiście to właśnie drzewa stanowią zdecydowaną większość obiektów objętych tą formą ochrony, jednak pomnikiem przyrody może zostać znacznie więcej elementów środowiska. Ustawa o ochronie przyrody wskazuje, że są to pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska, które wyróżniają się szczególną wartością przyrodniczą, naukową, kulturową, historyczną albo krajobrazową oraz odznaczają się indywidualnymi cechami.
Oznacza to, że pomnikiem przyrody mogą zostać nie tylko pojedyncze drzewa, ale również grupy drzew, aleje, okazałe krzewy, głazy narzutowe, skałki, jaskinie, źródła, wodospady czy wywierzyska. Łączy je jedno – są wyjątkowe i zasługują na zachowanie dla przyszłych pokoleń.
Historia ochrony pomnikowej w Polsce sięga początków XX wieku. Za najstarsze pomniki przyrody uznaje się lipę oraz aleję drzew w Topoli w województwie świętokrzyskim, objęte ochroną już w 1905 roku. Dziś liczba pomników przyrody systematycznie rośnie. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2024 roku w Polsce znajdowało się ponad 35 tysięcy pomników przyrody. Najliczniejszą grupę stanowiły pojedyncze drzewa, których było ponad 27 tysięcy. Ochroną objęto także blisko 5 tysięcy grup drzew, ponad 700 alei, przeszło tysiąc głazów narzutowych oraz setki skałek, źródeł i innych tworów przyrody.
Wiele pomników przyrody zna niemal każdy Polak. Do najbardziej rozpoznawalnych należy Dąb Bartek rosnący w Zagnańsku, którego wiek szacuje się na około 700 lat. Równie słynne są Dęby Rogalińskie, Cis Henrykowski na Dolnym Śląsku czy charakterystyczny Krzywy Las koło Gryfina. Każdy z tych obiektów jest wyjątkowy z innego powodu. Jedne imponują rozmiarami, inne niezwykłym pokrojem, a jeszcze inne historią lub znaczeniem dla lokalnej społeczności.
Warto jednak pamiętać, że nie każde stare drzewo automatycznie staje się pomnikiem przyrody. O jego ustanowieniu nie decyduje wyłącznie wiek czy grubość pnia. Równie ważne są walory krajobrazowe, przyrodnicze, historyczne oraz kulturowe. Niekiedy pomnikiem zostaje drzewo, które nie jest rekordowo duże, ale wiąże się z ważnym wydarzeniem historycznym lub stanowi charakterystyczny element krajobrazu miejscowości.
Pomocą przy kwalifikowaniu drzew do objęcia ochroną są minimalne obwody pni określone w rozporządzeniu Ministra Środowiska. W zależności od gatunku wartości te są różne, ponieważ dąb, topola czy lipa osiągają zupełnie inne rozmiary niż jarząb, grusza lub cis. Spełnienie minimalnego obwodu nie oznacza jednak automatycznie ustanowienia pomnika przyrody. Jest to jedynie jeden z elementów oceny. Zdarza się również sytuacja odwrotna – drzewo o nieco mniejszych rozmiarach zostaje objęte ochroną ze względu na wyjątkowy pokrój, wartość historyczną lub obecność rzadkich gatunków związanych z jego pniem i koroną.
To właśnie sprawia, że poszukiwanie kandydatów na pomniki przyrody jest tak interesującym projektem edukacyjnym. Uczestnicy nie uczą się jedynie mierzenia drzew. Muszą również spojrzeć na nie oczami przyrodnika, historyka i mieszkańca swojej miejscowości. Zaczynają dostrzegać cechy, które wcześniej pozostawały niezauważone – rozłożyste konary, dziuple, ślady działalności dzięciołów, porosty świadczące o czystym powietrzu czy opowieści najstarszych mieszkańców związane z konkretnym drzewem.
Właśnie dlatego ustanowienie pomnika przyrody nie powinno być głównym celem projektu. Jest nim przede wszystkim nauczenie dzieci i młodzieży uważnego patrzenia na otaczający krajobraz. Nawet jeśli żadne z odnalezionych drzew ostatecznie nie zostanie objęte ochroną, uczestnicy zdobędą wiedzę, której nie da się przekazać wyłącznie podczas lekcji w klasie. Nauczą się rozpoznawać gatunki drzew, wykonywać proste pomiary terenowe, dokumentować obserwacje oraz dostrzegać, że przyroda i historia często tworzą nierozerwalną całość.
Poszukiwanie pomników przyrody to znacznie więcej niż spacer w poszukiwaniu okazałych drzew. To projekt, który łączy edukację przyrodniczą, regionalną i obywatelską, angażując uczestników w działania mające realny wpływ na najbliższe otoczenie. Dzięki temu dzieci i młodzież nie tylko zdobywają wiedzę o przyrodzie, ale uczą się również obserwacji, współpracy oraz odpowiedzialności za miejsce, w którym żyją.
Ogromną zaletą projektu jest jego lokalny charakter. Nie wymaga wyjazdu do parku narodowego ani rezerwatu przyrody. Wystarczy wyjść przed bibliotekę lub szkołę, przejść się ulicami miejscowości, odwiedzić park, cmentarz, dawny park dworski czy wiejską aleję. Bardzo często właśnie tam rosną najcenniejsze drzewa, których mieszkańcy na co dzień nawet nie zauważają. Dzieci przekonują się, że niezwykła przyroda nie znajduje się wyłącznie w odległych puszczach, lecz również tuż obok ich domów.
Projekt rozwija wiele praktycznych umiejętności. Podczas pracy terenowej uczestnicy uczą się rozpoznawania gatunków drzew na podstawie liści, kory, owoców i pokroju. Poznają zasady wykonywania pomiarów obwodu pnia, korzystania z map oraz lokalizowania obiektów za pomocą odbiornika GPS lub aplikacji w telefonie. Dokumentują swoje obserwacje, wykonują fotografie, sporządzają opisy i uczą się wyciągać wnioski z zebranych danych. Są to dokładnie te same umiejętności, którymi na co dzień posługują się przyrodnicy podczas prowadzenia inwentaryzacji terenowych.
Projekt ma również charakter interdyscyplinarny. Łączy elementy biologii, geografii, historii, matematyki, języka polskiego i wiedzy o społeczeństwie. Podczas jednych zajęć uczestnicy mierzą obwód pnia i szacują wysokość drzewa, podczas kolejnych poszukują informacji historycznych o dawnych właścicielach parku lub mieszkańcach pamiętających sadzenie drzewa. Następnie przygotowują opisy, prezentacje lub wystawy, rozwijając umiejętność wyszukiwania informacji i tworzenia tekstów.
Niezwykle ważnym elementem projektu jest kontakt z lokalną społecznością. Dzieci mogą rozmawiać z mieszkańcami, pytając o historię starych drzew, dawne nazwy miejsc czy wydarzenia związane z konkretnym okazem. Często okazuje się, że najstarsze osoby w miejscowości pamiętają informacje, których nie znajdziemy w żadnej książce ani archiwum. Dzięki temu uczestnicy uczą się, że wiedza przyrodnicza może być uzupełniana przez lokalną historię i tradycję.
Jeżeli grupa zdecyduje się przygotować wniosek o ustanowienie pomnika przyrody, projekt nabiera jeszcze jednego wymiaru. Uczestnicy poznają sposób funkcjonowania samorządu terytorialnego, uczą się przygotowywania oficjalnych dokumentów i przekonują się, że mieszkańcy mogą aktywnie uczestniczyć w ochronie swojego otoczenia. Dla wielu dzieci będzie to pierwszy kontakt z praktycznym funkcjonowaniem administracji publicznej.
Nie mniej istotny jest wpływ takich działań na postawy uczestników. Liczne badania pokazują, że bezpośredni kontakt z przyrodą, zwłaszcza połączony z aktywnym poznawaniem gatunków i prowadzeniem własnych obserwacji, zwiększa zainteresowanie ochroną środowiska oraz poczucie odpowiedzialności za lokalną przyrodę. Osoba, która samodzielnie odnalazła kilkusetletni dąb, zmierzyła jego pień i poznała historię tego drzewa, będzie patrzyła na nie zupełnie inaczej niż ktoś, kto jedynie przeczytał o nim w podręczniku.
Warto również podkreślić, że efekty projektu nie kończą się wraz z ostatnimi zajęciami. Zebrane informacje mogą stać się początkiem lokalnej bazy cennych drzew, ścieżki edukacyjnej, wystawy fotograficznej lub atlasu najstarszych drzew gminy. Biblioteka może prowadzić taki projekt przez wiele lat, stopniowo uzupełniając dokumentację o kolejne drzewa, fotografie i historie. Dzięki temu powstanie wyjątkowe archiwum przyrodnicze, tworzone przez mieszkańców dla mieszkańców.
Najważniejszym rezultatem projektu nie jest jednak liczba odnalezionych kandydatów na pomniki przyrody ani nawet złożenie oficjalnego wniosku do gminy. Największą wartością jest zmiana sposobu patrzenia na otaczający krajobraz. Od tej pory stare drzewa przestają być zwykłymi elementami zieleni. Stają się świadkami historii, ostojami bioróżnorodności i żywymi pomnikami przyrody, które warto poznawać i chronić.
Jedną z największych zalet projektu poświęconego pomnikom przyrody jest jego prostota. Nie wymaga kosztownego sprzętu ani specjalistycznego przygotowania. Wystarczy kilka godzin pracy w terenie, podstawowe przyrządy pomiarowe oraz grupa ciekawych świata uczestników. Projekt można zrealizować podczas jednego spotkania, jednak znacznie większą wartość edukacyjną przynosi rozłożenie go na kilka etapów. Dzięki temu dzieci mają czas na samodzielne poszukiwania, analizę zebranych informacji oraz przygotowanie dokumentacji.
Pracę najlepiej rozpocząć od krótkiego spotkania w bibliotece lub szkole. Warto opowiedzieć uczestnikom, czym są pomniki przyrody, pokazać fotografie najbardziej znanych drzew w Polsce oraz przedstawić przykłady pomników znajdujących się w najbliższej okolicy. Dobrym pomysłem jest również wspólne zastanowienie się, gdzie mogą rosnąć najstarsze drzewa w gminie. Dzieci często wskazują park, cmentarz czy las, jednak równie cenne okazy można znaleźć przy kościołach, dawnych dworach, wiejskich drogach, na skraju pól, w starych sadach czy nawet na prywatnych posesjach.
Kolejnym etapem jest zaplanowanie trasy terenowej. Nie warto próbować obejść całej miejscowości podczas jednego spaceru. Znacznie lepiej podzielić teren na mniejsze obszary i każdej grupie przydzielić inne miejsce. Jedna grupa może odwiedzić park, druga cmentarz, kolejna okolice szkoły, a następna aleje przydrożne lub zadrzewienia śródpolne. Dzięki temu uczestnicy będą mogli dokładniej przyjrzeć się każdemu drzewu, zamiast jedynie szybko przechodzić od jednego miejsca do drugiego.
Przed wyjściem w teren warto podzielić uczestników na kilkuosobowe zespoły i przydzielić im konkretne zadania. Jedna osoba może wykonywać pomiary, druga robić zdjęcia, trzecia zapisywać wyniki, a czwarta odpowiadać za lokalizację drzewa na mapie. W kolejnych punktach role można zamieniać, aby każdy uczestnik miał okazję nauczyć się wszystkich elementów pracy terenowej.
Podczas spaceru nie należy koncentrować się wyłącznie na największych drzewach. Warto zachęcać uczestników do uważnej obserwacji całego otoczenia. Czasami drzewo nie imponuje rozmiarami, ale ma niezwykle ciekawy pokrój, posiada liczne dziuple, jest siedliskiem chronionych porostów albo wiąże się z ważnym wydarzeniem z historii miejscowości. Takie obserwacje uczą, że wartość przyrodnicza nie zawsze jest widoczna na pierwszy rzut oka.
Dobrze jest również zachęcić dzieci do zadawania pytań napotkanym mieszkańcom. Starsze osoby często wiedzą, kiedy posadzono dane drzewo, kto je pielęgnował, jakie wydarzenia miały pod nim miejsce lub skąd pochodzi jego nazwa. Takie informacje są niezwykle cenne i mogą wzbogacić późniejszy opis drzewa. Jednocześnie uczestnicy uczą się prowadzenia prostych wywiadów i dokumentowania historii lokalnej.
Po zakończeniu części terenowej przychodzi czas na opracowanie wyników. Wszystkie fotografie, pomiary i notatki należy uporządkować, a następnie wspólnie omówić. Jest to doskonały moment, aby zastanowić się, które drzewa rzeczywiście wyróżniają się na tle pozostałych oraz dlaczego. Nie zawsze największy okaz okaże się najcenniejszy. Czasami większą wartość będzie miało drzewo o niezwykłym pokroju, bogatej historii lub stanowiące schronienie dla wielu gatunków zwierząt.
Projekt nie musi kończyć się po jednym spacerze. Wręcz przeciwnie – warto zachęcić uczestników do dalszych poszukiwań. Mogą odwiedzać kolejne miejscowości w gminie, sprawdzać informacje przekazywane przez mieszkańców lub samodzielnie odnajdywać okazałe drzewa podczas rodzinnych wycieczek. Dzięki temu z roku na rok będzie powstawała coraz pełniejsza mapa najcenniejszych drzew w okolicy.
Największą zaletą takiego sposobu pracy jest to, że uczestnicy przestają być biernymi odbiorcami wiedzy. Sami odkrywają, mierzą, dokumentują i oceniają drzewa, a prowadzący pełni przede wszystkim rolę przewodnika, który pomaga interpretować wyniki i zwraca uwagę na elementy, które łatwo przeoczyć. To właśnie takie projekty najlepiej pokazują, że przyrodę można poznawać poprzez własne doświadczenie, a nie tylko z podręczników.
Podczas pierwszych spacerów uczestnicy często są przekonani, że pomnikiem przyrody może zostać wyłącznie największe drzewo w okolicy. Rzeczywiście rozmiary mają duże znaczenie, ale są tylko jednym z wielu kryteriów branych pod uwagę podczas oceny. Znacznie ważniejsze jest spojrzenie na drzewo całościowo i odpowiedzenie na pytanie: co sprawia, że jest ono wyjątkowe?
Pierwszą cechą, na którą zwracamy uwagę, są oczywiście rozmiary. Najłatwiej ocenić obwód pnia, ponieważ można go zmierzyć za pomocą zwykłej taśmy mierniczej. W Polsce obowiązują minimalne obwody pni, które mogą kwalifikować drzewo do objęcia ochroną pomnikową. Warto jednak pamiętać, że wartości te różnią się w zależności od gatunku. Topola czy dąb osiągają znacznie większe rozmiary niż grab, cis czy jarząb, dlatego nie można porównywać ich według jednego kryterium.
Sama grubość pnia nie wystarczy. Równie ważny jest wiek drzewa. Choć dokładne określenie wieku rosnącego drzewa jest trudne i zwykle wymaga specjalistycznych badań, doświadczeni przyrodnicy potrafią go w przybliżeniu oszacować na podstawie gatunku, obwodu pnia oraz wyglądu drzewa. W przypadku projektu edukacyjnego nie chodzi jednak o dokładne ustalenie liczby lat, ale o zwrócenie uwagi, że niektóre drzewa rosły już wtedy, gdy dziadkowie uczestników byli dziećmi, a inne pamiętają wydarzenia sprzed kilku stuleci.
Kolejnym elementem jest pokrój drzewa. Niektóre okazy mają niezwykle szerokie korony, charakterystycznie powyginane konary lub nietypowy kształt pnia. Czasami właśnie taka wyjątkowa forma sprawia, że drzewo staje się symbolem miejscowości. Dobrym przykładem jest Krzywy Las koło Gryfina, którego niezwykły wygląd uczynił go jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów przyrodniczych w Polsce.
Bardzo ważna jest również wartość przyrodnicza drzewa. Warto dokładnie obejrzeć pień, korę i koronę. Czy znajdują się w nim dziuple? Czy widoczne są ślady żerowania dzięciołów? Czy na korze rosną porosty lub mchy? Czy pień porastają huby? Czy w szczelinach kory ukrywają się owady? Każdy z tych elementów świadczy o tym, że drzewo stanowi siedlisko wielu organizmów. Paradoksalnie właśnie stare drzewa z martwymi konarami, próchnowiskami i ubytkami są często najcenniejsze przyrodniczo.
Nie należy również zapominać o znaczeniu krajobrazowym. Samotny dąb rosnący na środku pola może być charakterystycznym punktem orientacyjnym widocznym z wielu kilometrów. Aleja lip prowadząca do dawnego dworu nadaje wyjątkowy charakter całej okolicy. Drzewa takie stają się nieodłącznym elementem krajobrazu kulturowego i często pojawiają się na dawnych fotografiach, pocztówkach czy obrazach.
Ogromną wartość mogą mieć także drzewa związane z historią. Czasami pod ich koronami odbywały się zebrania mieszkańców, odpoczywali powstańcy lub zatrzymywali się pielgrzymi. Niektóre zostały posadzone dla upamiętnienia ważnych wydarzeń, inne rosły przy nieistniejących już dworach, szkołach czy karczmach. Takie informacje często można znaleźć w lokalnych kronikach lub usłyszeć od najstarszych mieszkańców miejscowości.
Podczas oceny warto również zwrócić uwagę na gatunek drzewa. Niektóre gatunki są bardzo pospolite, inne występują w danej okolicy niezwykle rzadko. Okazały wiąz, cis, grusza pospolita czy jarząb brekinia mogą być cenniejsze od kolejnego dużego klonu lub topoli właśnie ze względu na swoją rzadkość.
Warto uświadomić uczestnikom, że nie są oni egzaminatorami decydującymi o ustanowieniu pomnika przyrody. Ich zadaniem jest wyszukanie najcenniejszych drzew oraz zebranie możliwie największej liczby informacji na ich temat. Ostateczna decyzja zawsze należy do właściwych organów administracji.
Już samo uważne przyjrzenie się drzewu pozwala jednak odkryć fascynujący świat, którego większość ludzi na co dzień nie dostrzega. Uczestnicy zaczynają zauważać, że każde stare drzewo jest małym ekosystemem, zamieszkiwanym przez dziesiątki, a niekiedy setki gatunków organizmów. To właśnie ta zmiana sposobu patrzenia jest jednym z najważniejszych efektów całego projektu.
Odnalezienie okazałego drzewa to dopiero początek pracy. Aby ocenić, czy rzeczywiście może ono zostać objęte ochroną jako pomnik przyrody, konieczne jest przygotowanie dokumentacji. Nie musi ona mieć charakteru profesjonalnej ekspertyzy. W przypadku projektu edukacyjnego najważniejsze jest zebranie podstawowych informacji, które pozwolą opisać drzewo i porównać je z innymi okazami.
Pierwszym krokiem jest określenie gatunku. W przypadku większości rodzimych drzew można to zrobić na podstawie liści, kory, pąków lub owoców. Pomocne będą atlasy drzew oraz bezpłatne aplikacje, takie jak Flora Incognita czy Seek. Warto jednak pamiętać, że aplikacje nie są nieomylne. Jeżeli wynik budzi wątpliwości, należy porównać cechy z atlasem lub skonsultować oznaczenie z bardziej doświadczoną osobą.
Kolejnym etapem jest pomiar obwodu pnia. Jest to najważniejszy parametr wykorzystywany podczas oceny drzew. Pomiar wykonuje się na wysokości 130 cm od powierzchni gruntu. Jest to międzynarodowy standard stosowany przez leśników, dendrologów i arborystów. Najwygodniej użyć taśmy mierniczej, jednak podczas zajęć terenowych wystarczy również zwykły sznurek. Po owinięciu nim pnia należy zaznaczyć miejsce zetknięcia końców, a następnie zmierzyć długość sznurka.
Na pierwszy rzut oka pomiar wydaje się bardzo prosty, jednak w praktyce często pojawiają się różne sytuacje. Jeżeli drzewo rośnie na stoku, wysokość 130 cm odmierza się od strony wyżej położonego gruntu. W przypadku drzew rozwidlających się poniżej tej wysokości każdy pień traktuje się oddzielnie. Jeżeli na wysokości pomiaru znajduje się zgrubienie, narośl lub inna deformacja, pomiar należy wykonać nieco wyżej, w miejscu, gdzie pień ma naturalny kształt. Takie szczegóły warto omówić z uczestnikami, ponieważ pokazują, że nawet pozornie proste czynności wymagają dokładności.
Równie ważna jest dokumentacja fotograficzna. Warto wykonać kilka zdjęć przedstawiających całe drzewo z różnych stron, aby pokazać jego pokrój i otoczenie. Następnie należy sfotografować pień, korę, koronę, liście, owoce oraz wszystkie elementy świadczące o wartości przyrodniczej, takie jak dziuple, próchnowiska, owocniki grzybów czy ślady działalności zwierząt. Im bogatsza dokumentacja fotograficzna, tym łatwiej będzie później ocenić walory drzewa.
Niezbędne jest również zapisanie lokalizacji. Najprościej wykorzystać funkcję lokalizacji w smartfonie lub współrzędne wyświetlane w aplikacji Google Maps. Warto zanotować także nazwę miejscowości, ulicy lub numer działki ewidencyjnej (np. z aplikacji mobilnej Geoportal). Dzięki temu odnalezienie drzewa w przyszłości nie będzie sprawiało problemów.
Podczas oględzin należy zwrócić uwagę na stan zdrowotny drzewa. Nie chodzi o specjalistyczną ocenę bezpieczeństwa, lecz o opis widocznych cech. Czy korona jest dobrze ulistniona? Czy pień posiada duże ubytki? Czy widoczne są ślady złamanych konarów, grzybów nadrzewnych lub uszkodzeń mechanicznych? Takie informacje pomagają lepiej scharakteryzować badany okaz.
Bardzo ważnym elementem dokumentacji jest opis wartości przyrodniczej. Uczestnicy powinni uważnie obejrzeć pień i koronę, zwracając uwagę na obecność dziupli, szczelin, próchnowisk, mchów, porostów czy grzybów. Warto również obserwować, czy w pobliżu drzewa znajdują się ślady aktywności zwierząt, takie jak otwory wykute przez dzięcioły, gniazda ptaków, wypluwki sów czy ślady żerowania owadów. Nawet krótka obserwacja może pokazać, że jedno stare drzewo stanowi schronienie dla wielu organizmów.
Nie należy pomijać informacji historycznych i kulturowych. Warto zapytać mieszkańców, czy znają historię drzewa, pamiętają wydarzenia z nim związane lub wiedzą, skąd pochodzi jego nazwa. Często właśnie takie informacje sprawiają, że zwykłe drzewo staje się ważnym elementem lokalnego dziedzictwa.
Po zakończeniu pracy terenowej wszystkie zebrane informacje należy uporządkować. Dobrze jest przygotować dla każdego drzewa osobną kartę zawierającą fotografie, wyniki pomiarów, opis oraz lokalizację. Dzięki temu uczestnicy stworzą własną dokumentację, która może stać się podstawą dalszych działań edukacyjnych lub, w przypadku najcenniejszych okazów, materiałem pomocnym przy przygotowywaniu wniosku o ustanowienie pomnika przyrody.
Warto podkreślić, że nawet jeśli żadne z opisanych drzew nie zostanie objęte ochroną, przygotowana dokumentacja nie traci swojej wartości. Po kilku latach można wrócić do tych samych okazów, powtórzyć pomiary, wykonać nowe fotografie i sprawdzić, jak zmieniły się ich rozmiary oraz stan zdrowotny. W ten sposób uczestnicy tworzą cenną kronikę lokalnej przyrody, która z każdym rokiem staje się coraz bardziej wartościowa.
Po zakończeniu prac terenowych warto przygotować kartę każdego najcenniejszego drzewa. Nie tylko porządkuje ona zebrane informacje, ale również uczy uczestników systematycznej pracy oraz pokazuje, jak wygląda dokumentacja wykorzystywana przez przyrodników. Dobrze opracowana karta może stać się podstawą szkolnej lub bibliotecznej bazy najcenniejszych drzew gminy, a w przyszłości również załącznikiem do wniosku o ustanowienie pomnika przyrody.
Każda karta powinna rozpoczynać się od podstawowych informacji. Warto nadać drzewu roboczą nazwę, na przykład „Dąb przy szkole”, „Lipa koło kościoła” lub „Jesion nad rzeką”. Następnie należy wpisać gatunek drzewa oraz datę wykonania obserwacji. Dobrze jest również zapisać nazwiska osób, które przygotowały dokumentację. Dzięki temu po latach będzie wiadomo, kto prowadził obserwacje.
Kolejną częścią jest opis lokalizacji. Oprócz nazwy miejscowości warto podać możliwie dokładny opis miejsca, współrzędne geograficzne oraz zaznaczyć położenie drzewa na mapie. W przypadku większych projektów bardzo pomocne jest stworzenie wspólnej mapy wszystkich zinwentaryzowanych okazów. Dzięki temu uczestnicy mogą zobaczyć, gdzie znajdują się najcenniejsze drzewa w całej gminie.
Najważniejszym elementem karty są wyniki pomiarów. Należy wpisać obwód pnia, a jeżeli jest to możliwe również wysokość drzewa oraz średnicę korony. Warto zaznaczyć, w jaki sposób wykonano pomiary i czy podczas ich wykonywania wystąpiły nietypowe sytuacje, na przykład rozwidlenie pnia lub silne zgrubienia utrudniające pomiar.
Kolejna część dotyczy opisu samego drzewa. Nie powinien on ograniczać się jedynie do informacji, że jest ono duże lub stare. Znacznie lepiej zwrócić uwagę na cechy, które czynią je wyjątkowym. Czy pień jest prosty, czy poskręcany? Czy korona jest szeroka i rozłożysta? Czy drzewo posiada liczne martwe konary, dziuple lub próchnowiska? Takie szczegóły pozwalają lepiej wyobrazić sobie wygląd drzewa nawet osobom, które nigdy go nie widziały.
Bardzo ważny jest również opis wartości przyrodniczej. Warto zanotować obecność mchów, porostów, grzybów nadrzewnych, owadów, ptasich dziupli czy śladów żerowania dzięciołów. Można także opisać otoczenie drzewa. Czy rośnie samotnie, w alei, na skraju lasu, w parku czy na cmentarzu? Jakie gatunki roślin występują w jego sąsiedztwie? Wszystkie te informacje pomagają lepiej zrozumieć znaczenie drzewa dla lokalnego ekosystemu.
Jeżeli udało się zebrać informacje historyczne, również powinny znaleźć się w karcie. Mogą to być wspomnienia mieszkańców, dawne fotografie, informacje z kronik lub lokalnych publikacji. Czasami okazuje się, że pod drzewem odbywały się ważne wydarzenia, rosło ono przy nieistniejącym już dworze albo zostało posadzone z okazji ważnego wydarzenia historycznego. Takie informacje często mają równie dużą wartość jak wyniki pomiarów.
Nieodłącznym elementem karty są fotografie. Najlepiej umieścić zdjęcie całego drzewa, pnia, korony oraz charakterystycznych elementów, takich jak dziuple, niezwykła kora czy owocniki grzybów. Dobrym pomysłem jest również wykonanie zdjęcia z człowiekiem stojącym obok pnia. Taka fotografia pozwala znacznie lepiej wyobrazić sobie rzeczywiste rozmiary drzewa.
Młodszym uczestnikom można zaproponować wykonanie rysunku drzewa. Dzięki temu zwracają uwagę na szczegóły budowy, których często nie zauważają podczas fotografowania. Rysunki mogą później stać się elementem wystawy lub lokalnego atlasu drzew.
Po przygotowaniu kart wszystkich zinwentaryzowanych drzew warto wspólnie je porównać. Które drzewa okazały się największe? Które miały najwięcej dziupli? Które wiążą się z najciekawszą historią? Takie podsumowanie uczy analizy zebranych danych i pokazuje, że wartość drzewa nie zawsze wynika wyłącznie z jego rozmiarów.
Z biegiem lat karty drzew mogą być uzupełniane o kolejne informacje i fotografie. Dzięki temu biblioteka lub szkoła stworzy wyjątkowe archiwum dokumentujące zmiany zachodzące w najcenniejszych drzewach swojej okolicy. Taka dokumentacja będzie miała wartość nie tylko edukacyjną, ale może również okazać się przydatna podczas planowania działań związanych z ochroną lokalnej przyrody.
Jeżeli podczas realizacji projektu uczestnicy odnajdą drzewo, które ich zdaniem zasługuje na objęcie ochroną, warto zrobić kolejny krok i przygotować wniosek o ustanowienie pomnika przyrody. Sam proces jego opracowania ma ogromną wartość edukacyjną. Pokazuje, że mieszkańcy mogą aktywnie uczestniczyć w ochronie środowiska i mieć realny wpływ na decyzje dotyczące swojego otoczenia.
W Polsce pomniki przyrody ustanawia rada gminy w drodze uchwały. Zanim jednak do tego dojdzie, konieczne jest przeprowadzenie odpowiedniej procedury oraz ocena, czy dany obiekt rzeczywiście spełnia wymagania określone w ustawie o ochronie przyrody. W praktyce oznacza to, że nawet bardzo okazałe drzewo nie zawsze zostanie objęte ochroną, jeżeli nie posiada wystarczających walorów przyrodniczych, krajobrazowych lub kulturowych.
Warto podkreślić, że przepisy nie wskazują zamkniętego katalogu osób, które mogą złożyć taki wniosek. Mogą to zrobić mieszkańcy, organizacje społeczne, szkoły, biblioteki, stowarzyszenia czy grupy nieformalne. W praktyce wiele cennych drzew zostało objętych ochroną właśnie dzięki zaangażowaniu lokalnych społeczności.
Przygotowanie wniosku warto rozpocząć od sprawdzenia, czy wybrane drzewo nie jest już pomnikiem przyrody. Najłatwiej zweryfikować to w Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody lub kontaktując się z urzędem gminy. Zdarza się bowiem, że drzewo zostało objęte ochroną wiele lat temu, ale tabliczka informacyjna uległa zniszczeniu lub zaginęła.
Sam wniosek nie musi być skomplikowany, jednak powinien zawierać wszystkie informacje pozwalające właściwie ocenić wartość drzewa. Na początku należy wskazać, kto składa wniosek oraz jakiego obiektu on dotyczy. Następnie należy dokładnie opisać drzewo, podając jego gatunek, obwód pnia, lokalizację oraz uzasadnienie, dlaczego zasługuje ono na objęcie ochroną.
Najważniejszą częścią dokumentu jest właśnie uzasadnienie. Nie powinno ono ograniczać się do stwierdzenia, że drzewo jest stare lub duże. Znacznie lepiej opisać jego wartość przyrodniczą, krajobrazową, historyczną lub kulturową. Tu można wykorzystać dane z karty drzewa. Im bardziej rzeczowe i konkretne będzie uzasadnienie, tym większa szansa, że zostanie ono potraktowane jako wartościowy materiał.
Do wniosku warto dołączyć dokumentację fotograficzną przedstawiającą całe drzewo oraz jego najważniejsze cechy. Bardzo pomocna jest również mapa z zaznaczoną lokalizacją oraz karta drzewa przygotowana podczas realizacji projektu. Jeżeli udało się zebrać informacje historyczne lub opinie specjalistów, także warto je dołączyć jako załączniki.
Po złożeniu dokumentów urząd gminy analizuje wniosek i w razie potrzeby zwraca się o dodatkowe informacje lub przeprowadza oględziny w terenie. W wielu przypadkach zasięga również opinii specjalistów zajmujących się ochroną przyrody lub dendrologią. Dopiero po zakończeniu całej procedury rada gminy podejmuje decyzję o ustanowieniu pomnika przyrody.
Warto przygotować uczestników na to, że procedura może trwać kilka miesięcy, a czasem nawet dłużej. Nie należy jednak traktować tego jako niepowodzenia. Już samo przygotowanie dokumentacji i złożenie wniosku jest cenną lekcją aktywności obywatelskiej. Dzieci przekonują się, że ochrona przyrody nie polega wyłącznie na sprzątaniu lasów czy sadzeniu drzew, ale również na świadomym korzystaniu z narzędzi, jakie daje prawo.
Może się również zdarzyć, że rada gminy nie ustanowi pomnika przyrody. Nie oznacza to, że wykonana praca poszła na marne. Zebrana dokumentacja pozostanie cennym źródłem wiedzy o lokalnej przyrodzie i może zostać wykorzystana podczas kolejnych projektów edukacyjnych, przygotowania ścieżki przyrodniczej lub opracowania lokalnego atlasu najcenniejszych drzew. W wielu przypadkach to właśnie takie działania stają się początkiem większych inicjatyw związanych z ochroną przyrody w gminie. Poza tym, kto wie? Może za kilka lat drzewo uzyska uznanie w oczach członków nowej rady i w końcu zostanie pomnikiem przyrody.
Zakończenie prac terenowych wcale nie musi oznaczać końca projektu. Wręcz przeciwnie, jest to najlepszy moment, aby wykorzystać zgromadzone materiały i pokazać uczestnikom, że ich praca ma realną wartość. Zdjęcia, pomiary, opisy i historie zebrane podczas poszukiwań mogą stać się podstawą wielu kolejnych działań angażujących nie tylko dzieci, ale również rodziców, mieszkańców oraz lokalne instytucje.
Jednym z najprostszych pomysłów jest przygotowanie wystawy fotograficznej. W bibliotece można zaprezentować fotografie najciekawszych drzew wraz z krótkimi opisami oraz ciekawostkami dotyczącymi ich wieku, rozmiarów i znaczenia dla przyrody. Taka wystawa często przyciąga uwagę mieszkańców, którzy zaczynają rozpoznawać drzewa mijane codziennie podczas spacerów czy drogi do pracy.
Bardzo ciekawym przedsięwzięciem jest stworzenie mapy najcenniejszych drzew gminy. Może to być tradycyjna mapa zawieszona w bibliotece lub szkoła może przygotować jej cyfrową wersję z wykorzystaniem bezpłatnych narzędzi internetowych (np. Google Maps). Przy każdym drzewie warto umieścić zdjęcie, podstawowe informacje oraz krótką historię z nim związaną. Z czasem taka mapa może być systematycznie uzupełniana o kolejne okazy odnajdywane przez mieszkańców.
Doskonałym pomysłem jest również opracowanie lokalnego atlasu drzew. Nie musi być to profesjonalna publikacja. Wystarczy prosty zeszyt lub plik komputerowy zawierający fotografie, opisy gatunków oraz informacje o najciekawszych okazach rosnących w okolicy. Każda kolejna grupa uczestników może dodawać następne strony, dzięki czemu atlas będzie rozwijał się przez wiele lat.
Projekt można również połączyć z edukacją regionalną. Warto zachęcić dzieci do przeprowadzenia wywiadów z najstarszymi mieszkańcami miejscowości. Ich wspomnienia dotyczące dawnych parków, alei, sadów czy pojedynczych drzew mogą okazać się niezwykle cenne. Niejednokrotnie właśnie dzięki takim rozmowom udaje się ustalić, kto posadził dane drzewo, jakie wydarzenia miały pod nim miejsce lub skąd pochodzi jego nazwa. W ten sposób projekt przyrodniczy staje się jednocześnie projektem historycznym.
Jeżeli podczas prac terenowych udało się odnaleźć wyjątkowo okazałe drzewa, można zorganizować spacer dendrologiczny dla mieszkańców. Rolę przewodników mogą pełnić sami uczestnicy projektu. Dla dzieci jest to ogromne przeżycie i okazja do zaprezentowania wiedzy zdobytej podczas kilku tygodni pracy. Jednocześnie mieszkańcy poznają przyrodnicze skarby znajdujące się w ich najbliższym otoczeniu.
Interesującym pomysłem jest również nadanie najciekawszym drzewom nazw. Można w tym celu zorganizować konkurs w szkole lub gminie. Takie nazwy ułatwiają zapamiętywanie poszczególnych okazów i wzmacniają więź uczestników z miejscem.
Projekt może być także inspiracją do działań artystycznych. Dzieci mogą wykonać rysunki drzew, napisać opowiadania, wiersze lub przygotować komiksy przedstawiające historię najstarszych okazów. Ciekawym pomysłem jest również wykonanie odcisków kory na papierze, stworzenie zielnika z opadłych liści lub przygotowanie wystawy przedstawiającej różnorodność owoców i nasion drzew.
Warto zachęcić uczestników do regularnego odwiedzania wybranych drzew. Powtarzanie obserwacji o różnych porach roku pozwala zobaczyć zmieniające się liście, kwiaty, owoce i mieszkańców drzewa. Dzięki temu dzieci uczą się obserwować zjawiska fenologiczne oraz dostrzegają, że przyroda nieustannie się zmienia.
Jeżeli projekt będzie kontynuowany przez kilka kolejnych lat, można stworzyć prawdziwą kronikę najcenniejszych drzew gminy. Coroczne fotografie wykonywane z tego samego miejsca, kolejne pomiary obwodu pnia oraz notatki dotyczące stanu drzewa staną się niezwykle interesującym zapisem zmian zachodzących w czasie. Taka dokumentacja może mieć w przyszłości znaczenie nie tylko edukacyjne, ale również naukowe i konserwatorskie.
Największym sukcesem projektu nie będzie jednak liczba wykonanych zdjęć ani przygotowanych kart drzew. Będzie nim sytuacja, w której uczestnicy zaczną samodzielnie zwracać uwagę na stare drzewa podczas spacerów, wycieczek czy rodzinnych podróży. Jeżeli po zakończeniu projektu dziecko pokaże rodzicom okazały dąb i zapyta, dlaczego nie jest jeszcze pomnikiem przyrody, będzie to oznaczało, że osiągnięto najważniejszy cel edukacyjny – nauczyło się patrzeć na przyrodę z ciekawością, uważnością i szacunkiem.
Realizacja projektu będzie znacznie łatwiejsza i przyniesie lepsze efekty, jeśli od początku zadbamy o kilka prostych zasad. Nie wynikają one z przepisów ani sztywnych procedur, lecz z doświadczeń osób prowadzących edukację terenową i inwentaryzacje przyrodnicze.
Przede wszystkim warto postawić na jakość, a nie liczbę odnalezionych drzew. Podczas pierwszych zajęć dzieci często chcą zmierzyć wszystkie napotkane okazy. Znacznie lepiej dokładnie obejrzeć kilka naprawdę interesujących drzew niż pobieżnie opisać kilkadziesiąt przypadkowych. Tylko spokojna obserwacja pozwala dostrzec szczegóły, takie jak dziuple, porosty, ślady działalności owadów czy charakterystyczny pokrój korony.
Nie należy ograniczać się wyłącznie do parków i lasów. Wiele najcenniejszych drzew rośnie w miejscach, które na pierwszy rzut oka wydają się mało interesujące przyrodniczo. Mogą to być wiejskie cmentarze, dawne parki dworskie, przydrożne aleje, tereny przy kościołach, stare sady, opuszczone gospodarstwa czy pojedyncze drzewa pozostawione na miedzach. Właśnie tam często zachowały się okazy liczące kilkaset lat.
Podczas zajęć warto zachęcać uczestników do zadawania pytań. Dlaczego właśnie to drzewo jest takie duże? Skąd wzięła się dziupla? Dlaczego pień jest pusty w środku, a mimo to drzewo nadal żyje? Takie rozmowy rozwijają ciekawość znacznie skuteczniej niż gotowe odpowiedzi przekazywane przez prowadzącego.
Należy pamiętać, że stare drzewa są jednocześnie domem dla wielu organizmów. Podczas obserwacji nie wolno odrywać fragmentów kory, wyciągać próchna z dziupli ani płoszyć zwierząt. Dokumentacja powinna być wykonywana w sposób całkowicie nieinwazyjny. Warto wykorzystać tę okazję do rozmowy o etyce badań przyrodniczych oraz odpowiedzialności za obserwowane organizmy.
Dobrym zwyczajem jest wykonywanie zdjęć zawsze z podobnej odległości i z tych samych stron. Dzięki temu po kilku latach można łatwo porównać fotografie i ocenić, jak zmieniło się drzewo. W przypadku długoterminowych projektów taka dokumentacja ma ogromną wartość.
Jeżeli uczestnicy wykonują pomiary obwodu pnia, warto powtórzyć je dwukrotnie. Pozwala to uniknąć prostych pomyłek i uczy, że w pracy naukowej bardzo ważna jest dokładność. Różnica kilku centymetrów może wynikać z nieprawidłowego ułożenia taśmy lub zmierzenia pnia na niewłaściwej wysokości.
Warto również zachęcać dzieci do prowadzenia własnych notatników terenowych. Oprócz wyników pomiarów mogą zapisywać swoje obserwacje, wykonywać szkice liści, notować obecność ptaków czy owadów oraz zapisywać pytania, które pojawiły się podczas spaceru. Taki dziennik przyrodnika często staje się dla uczestników cenną pamiątką i motywuje do dalszych obserwacji.
Projekt nie powinien koncentrować się wyłącznie na drzewach wyjątkowych. Równie wartościowe jest porównywanie starych okazów z młodymi nasadzeniami. Dzięki temu uczestnicy łatwo zauważają, jak zmienia się drzewo wraz z wiekiem i dlaczego dopiero po wielu dziesięcioleciach staje się siedliskiem dla licznych gatunków organizmów.
Warto także pamiętać, że nie każde stare drzewo musi zostać pomnikiem przyrody. Nie należy traktować tego jako porażki. Celem projektu jest przede wszystkim nauczenie uważnej obserwacji, poznanie lokalnego dziedzictwa przyrodniczego oraz budowanie poczucia odpowiedzialności za krajobraz. Już samo odkrycie kilkudziesięciu cennych drzew i poznanie ich historii jest ogromnym sukcesem.
Najlepszym zakończeniem projektu będzie sytuacja, w której uczestnicy zaczną samodzielnie dostrzegać niezwykłe drzewa podczas codziennych spacerów i wycieczek. Wtedy poszukiwanie pomników przyrody przestanie być jednorazowym zadaniem, a stanie się sposobem poznawania świata. Właśnie na tym polega prawdziwa edukacja przyrodnicza – nie na zapamiętywaniu definicji, lecz na rozwijaniu ciekawości, która pozostaje z człowiekiem przez całe życie.
Stare drzewa należą do najcenniejszych elementów naszego krajobrazu. Są świadkami historii, ostojami bioróżnorodności i ważnym elementem lokalnego dziedzictwa przyrodniczego oraz kulturowego. Niestety często mijamy je obojętnie, nie zdając sobie sprawy z ich wieku, znaczenia ani niezwykłego świata organizmów, które znajdują w nich schronienie.
Projekt poświęcony poszukiwaniu pomników przyrody pozwala spojrzeć na najbliższe otoczenie z zupełnie innej perspektywy. Uczestnicy uczą się rozpoznawać gatunki drzew, wykonywać pomiary terenowe, prowadzić dokumentację oraz analizować wartość przyrodniczą i historyczną odnalezionych okazów. Jednocześnie rozwijają umiejętność współpracy, obserwacji i krytycznego myślenia, poznając podstawy pracy przyrodnika.
Jedną z największych zalet tego projektu jest jego uniwersalność. Można go realizować zarówno w dużym mieście, jak i niewielkiej wsi. Nie wymaga specjalistycznego sprzętu ani dużych nakładów finansowych. Wystarczy ciekawość świata, kilka prostych narzędzi oraz gotowość do uważnego obserwowania otaczającej przyrody. Okazałe drzewa można znaleźć niemal wszędzie – w parkach, przy kościołach, na cmentarzach, w dawnych parkach dworskich, przy drogach czy na skraju pól.
Projekt może być początkiem znacznie większej przygody z poznawaniem lokalnej przyrody. Dokumentacja najcenniejszych drzew może z czasem przekształcić się w atlas przyrodniczy gminy, mapę cennych obiektów, ścieżkę edukacyjną lub lokalne archiwum przyrodnicze. W wielu miejscowościach właśnie takie inicjatywy stają się impulsem do ochrony kolejnych drzew oraz większego zainteresowania mieszkańców własnym otoczeniem.
Biblioteki i szkoły odgrywają w tym procesie wyjątkową rolę. Mogą stać się miejscami, które inspirują mieszkańców do odkrywania lokalnego dziedzictwa przyrodniczego, łącząc wiedzę, edukację i aktywność społeczną. Wspólne poszukiwanie pomników przyrody pokazuje, że ochrona środowiska nie zaczyna się w odległych parkach narodowych, lecz tuż obok nas – przy drzewie rosnącym na rynku, przy szkole, na cmentarzu czy na skraju wiejskiej drogi.
Być może właśnie podczas takiego spaceru uczestnicy odnajdą drzewo, które za kilka lat zostanie oficjalnie uznane za pomnik przyrody. Nawet jeśli tak się nie stanie, z pewnością odkryją coś równie cennego – przekonają się, że niezwykła przyroda znajduje się znacznie bliżej, niż mogliby przypuszczać.