Czy Księżyc rzeczywiście może wpływać na jakość naszego snu? Naukowcy od lat próbują sprawdzić, czy w przekonaniu, że podczas pełni śpimy gorzej, kryje się ziarno prawdy. W najnowszym felietonie przyrodnik Adam Zbyryt przygląda się temu, co na ten temat mówią badania i zastanawia się, czy księżycowe światło może mieć wpływ także na nasze samopoczucie. To kolejny felieton, który powstał w ramach współpracy z naszym ambasadorem.
Przekonanie, że podczas pełni gorzej śpimy, jest bardzo stare. Co ciekawe, naukowcy postanowili sprawdzić, czy rzeczywiście coś się za nim kryje.
W jednym z najbardziej znanych badań przeanalizowano sen 33 osób, które wcześniej spędzały noce w laboratorium snu. Warunki były ściśle kontrolowane, a uczestnicy nie mogli obserwować Księżyca. Co szczególnie ważne, pierwotny eksperyment nie był nawet zaplanowany jako badanie wpływu jego faz.
Kiedy później zestawiono wyniki z cyklem księżycowym, okazało się, że w okolicy pełni uczestnicy potrzebowali średnio około 5 minut więcej, aby zasnąć, a ich całkowity czas snu był krótszy o około 20 minut. Ponadto o około 30% zmniejszyła się aktywność mózgu charakterystyczna dla głębokiego snu. Badani oceniali też swój sen jako gorszy, a u części z nich stwierdzono niższe stężenie melatoniny.
Jeszcze ciekawsze wyniki przyniosły badania przeprowadzone kilka lat później w zupełnie innych warunkach. Naukowcy monitorowali sen osób należących do rdzennej społeczności Toba (Qom) w Argentynie. Żyli oni w trzech grupach różniących się dostępem do elektryczności: od miejsca całkowicie jej pozbawionego po środowisko z pełnym dostępem do sztucznego oświetlenia. Dodatkowo przeanalizowano sen studentów z silnie zurbanizowanego Seattle.
Mimo tak różnych warunków pojawił się podobny wzorzec. Przed pełnią ludzie zasypiali później i spali krócej. Najkrótszy sen i najpóźniejsze zasypianie występowały od 3 do 5 dni przed pełnią, czyli wtedy, gdy Księżyc jest już bardzo jasny i świeci przez znaczną część pierwszej połowy nocy.
Autorzy zwrócili uwagę na ciekawą możliwość. Zanim pojawiło się sztuczne oświetlenie, jasne księżycowe wieczory mogły pozwalać naszym przodkom dłużej pozostawać aktywnymi po zachodzie Słońca. Podobnie ma to miejsce wśród wielu zwierząt, jak choćby wilków.
Nie wszystkie badania potwierdzają taki efekt. Analizy innych dużych zbiorów danych dotyczących snu nie zawsze wykazywały zależność od faz Księżyca. Zwracano nawet uwagę na możliwość tzw. efektu szuflady, czyli częstszego publikowania wyników, w których znaleziono interesującą zależność, niż tych, w których jej nie wykryto i stąd powszechniejsze są te doniesienia.
Wpływ cyklu księżycowego na sen pozostaje więc interesującą, ale nadal dyskutowaną hipotezą.
A co z naszym dobrostanem? Tutaj trzeba być jeszcze ostrożniejszym. Nie mamy podstaw, aby na podstawie tych badań powiedzieć, że pełnia bezpośrednio pogarsza nasze samopoczucie. Wiemy jednak bardzo dobrze, że zaburzenie snu wpływa na emocje.
Steki badań wskazuje, że różne formy utraty snu prowadziły do zmniejszenia odczuwania radości i zadowolenia oraz zwiększały objawy lękowe.
Możliwe jest więc bardzo ciekawe połączenie tych dwóch zjawisk. Jeśli cykl księżycowy rzeczywiście u części ludzi nieznacznie skraca sen lub przesuwa porę zasypiania, te zmiany mogą pośrednio odbijać się na naszym samopoczuciu następnego dnia.
Na razie jest to jednak możliwość, a nie udowodniony ciąg przyczynowo-skutkowy.
Być może więc Księżyc nie ma nad nami tej tajemniczej władzy, którą przypisywano mu przez stulecia. Ale niewykluczone, że w naszym śnie pozostał słaby ślad czasów, kiedy nocne niebo było jedynym źródłem światła po zachodzie Słońca. I kiedy jasna księżycowa noc naprawdę różniła się od ciemnej.
**************************************************
Cajochen et al. 2013. Evidence that the lunar cycle influences human sleep. Current Biology 23: 1485–1488.
Cordi et al. 2014. Lunar cycle effects on sleep and the file drawer problem. Current Biology 24: R549–R550.
Casiraghi et al. 2021. Moonstruck sleep: Synchronization of human sleep with the moon cycle under field conditions. Science Advances 7: eabe0465.
Palmer et al. 2024. Sleep loss and emotion: A systematic review and meta-analysis of over 50 years of experimental research. Psychological Bulletin 150: 440–463.