Czy ludzie faktycznie nie chcą nowych parków narodowych? Naukowcy od lat próbują odpowiedzieć na to pytanie. Okazuje się, że wcale nie chodzi o to, czy mieszkańcy w pierwszej kolejności lubią przyrodę. Znacznie ważniejsze są zupełnie inne czynniki. Zapraszamy do lektury najnowszego felietonu autorstwa przyrodnika Adama Zbyryta.
Największe znaczenie ma poczucie sprawiedliwości. Ludzie znacznie częściej popierają ochronę przyrody, jeśli mają poczucie, że zostali wysłuchani, mogą uczestniczyć w podejmowaniu decyzji i są traktowani jak partnerzy, a nie przeszkoda do pokonania.
Drugim ważnym elementem jest zaufanie. Jeśli mieszkańcy ufają instytucjom odpowiedzialnym za ochronę przyrody, łatwiej akceptują nawet ograniczenia wynikające z funkcjonowania parku narodowego. Gdy tego zaufania brakuje, pojawia się opór, nawet jeśli proponowane rozwiązania mają niewielki wpływ na codzienne życie.
Znaczenie mają również korzyści. Tam, gdzie mieszkańcy dostrzegają rozwój turystyki, nowe miejsca pracy czy poprawę infrastruktury, poparcie dla ochrony jest wyraźnie większe. Problem pojawia się wtedy, gdy koszty ponoszą lokalne społeczności, a korzyści odnoszą głównie inni.
To nie są tylko wnioski z badań prowadzonych za granicą. Podobne rezultaty uzyskano również w Polsce, m.in. podczas analiz dotyczących Białowieskiego Parku Narodowego. Badacze wykazali, że źródłem konfliktów nie była sama idea ochrony przyrody. Znacznie większe znaczenie miało w opinii lokalnych mieszkańców brak wystarczająco przejrzystego procesu oraz niewystarczające uwzględnienie lokalnych potrzeb i sposobu korzystania z lasu.
To bardzo ważna lekcja.
Ochrona przyrody nie polega wyłącznie na wyznaczeniu granic na mapie i odwoływania się utrzymywania bioróżnorodności. Jest również procesem społecznym. Nawet najlepszy projekt może napotkać opór, jeśli ludzie czują się pomijani. Z kolei dobrze prowadzony dialog potrafi zwiększyć akceptację nawet dla ambitnych działań ochronnych.
W Polsce jest to szczególnie ważne. Mimo wielu dyskusji, propozycji i podejmowanych przez lata prób, od dziesięcioleci nie utworzono ani jednego nowego parku narodowego. Trudno uznać to za przypadek. Być może jest to sygnał, że obok argumentów przyrodniczych musimy poświęcić znacznie więcej uwagi rozmowie z ludźmi, którzy mieszkają na terenach planowanych do objęcia ochroną. Skuteczna ochrona przyrody wymaga nie tylko wiedzy biologicznej i dobrych przepisów, ale także zaufania, partnerstwa i umiejętności szukania rozwiązań uwzględniających zarówno potrzeby przyrody, jak i lokalnych społeczności.
Może właśnie dlatego warto dziś rozmawiać nie tylko o tym, czy potrzebujemy nowych parków narodowych, ale również o tym, jak je tworzyć. Obecnie w Polsce mamy 23 parki narodowe. Najmłodszym jest Park Narodowy „Ujście Warty”, utworzony w 2001 roku. Oznacza to, że od ponad 25 lat nie powstał ani jeden nowy park narodowy.
Wszystkie parki narodowe zajmują łącznie niewiele ponad 1% powierzchni kraju. To stosunkowo niewiele, biorąc pod uwagę, że są one najwyższą formą ochrony przyrody w Polsce. Dla porównania, w wielu państwach Europy obszar parków narodowych stanowi kilka procent powierzchni kraju, a niekiedy nawet więcej.
Jednocześnie warto pamiętać, że samo porównywanie powierzchni parków między państwami ma swoje ograniczenia. Poszczególne kraje stosują odmienne systemy ochrony przyrody i różnie definiują park narodowy. Nie zmienia to jednak faktu, że od ćwierć wieku nie potrafimy powiększyć sieci naszych parków narodowych. Być może jest to sygnał, że oprócz argumentów przyrodniczych musimy poświęcić znacznie więcej uwagi budowaniu zaufania, prowadzeniu dialogu i wspólnemu poszukiwaniu rozwiązań z mieszkańcami terenów, które chcemy chronić.
Źródła:
Huber, J. M. et al. (2023). Participation in protected area governance: A systematic case survey of the evidence on ecological and social outcomes. J. Environ. Manage., 336, 117593.
Niedziałkowski, K. et al. (2012). Participation and protected areas governance: The impact of changing influence of local authorities on the conservation of the Białowieża Primeval Forest, Poland. Ecol. Soc., 17(1), 2.
Niedziałkowski, K. et al. (2014). Why is it difficult to enlarge a protected area? Ecosystem services perspective on the conflict around the extension of the Białowieża National Park in Poland. Land Use Policy, 38, 314–329.
Na początku 2026 roku uruchomiliśmy nowy cykl edukacyjny, który powstał z myślą o wszystkich osobach, które chcą lepiej zrozumieć przyrodę. W ramach cyklu regularnie publikujemy na naszej stronie felietony i dłuższe artykuły autorstwa naszego ambasadora, Adama Zbyryta, poświęcone ochronie przyrody, lasom i ich dobroczynnym właściwościom, a także prostym, codziennym działaniom, dzięki którym każdy z nas może realnie dbać o środowisko naturalne. Wszystkie teksty można znaleźć TU.