Większość pająków to małe i najczęściej niegroźne zwierzęta, a mimo to dla wielu osób należą do najbardziej przerażających stworzeń. Co ciekawe, naukowcy od lat próbują odpowiedzieć na pytanie, skąd bierze się ten lęk i wciąż nie mają jednej, prostej odpowiedzi. Zapraszam do lektury kolejnego felietonu przyrodniczego Adama Zbyryta.
Przez długi czas sądzono, że strach przed pająkami jest ewolucyjną pamiątką po czasach, gdy nasi przodkowie mogli spotykać gatunki stanowiące realne zagrożenie. Rzeczywiście, badania pokazują, że ludzie bardzo szybko zauważają pająki. Potrafimy odnaleźć je wzrokiem szybciej niż wiele innych obiektów znajdujących się w otoczeniu, nawet tych stosunkowo podobnych, jak karaluchy.
Okazuje się, że już sześciomiesięczne niemowlęta reagują większym pobudzeniem fizjologicznym poprzez rozszerzenie źrenic na obrazy pająków niż na widok kwiatów. Oznacza to, że ludzki mózg od najmłodszych lat zwraca szczególną uwagę na te zwierzęta, ale nie jest to jeszcze dowód, że niemowlęta odczuwają przed nimi strach. Równie dobrze może to być zaciekawcie.
A może pająki są po prostu wyjątkowe? Niektórzy naukowcy zwracają uwagę, że ich wygląd znacząco odbiega od tego, do czego przywykł ludzki mózg. Osiem długich odnóży, często wiele par oczu, nietypowa sylwetka i szybkie ruchy sprawiają, że łatwo przyciągają naszą uwagę. Inni sugerują, że ważną rolę odgrywa obrzydzenie. Pająki często kojarzą się z ciemnymi zakamarkami, kurzem, pajęczynami i brudem, choć w rzeczywistości są jednymi z najważniejszych sprzymierzeńców człowieka w walce z dokuczliwymi owadami.
Poza tym dzieci są niezwykle uważnymi obserwatorami. Gdy mama lub tata na widok pająka podskakuje, krzyczy albo w pośpiechu szuka kapcia, dziecko dostaje jasny komunikat: to coś groźnego. Nie musi zostać ukąszone ani przeżyć żadnej nieprzyjemnej sytuacji. Wystarczy, że zobaczy strach w oczach dorosłych. Dlatego arachnofobia, czyli lęk przed pająkami może być nie tylko wynikiem biologicznych predyspozycji, ale także efektem lekcji, które nieświadomie odbieramy od najmłodszych lat.
Nie bez znaczenia jest też kultura. Bajki, filmy i opowieści od pokoleń przedstawiają pająki jako stworzenia budzące niepokój. Groźne pająki pojawiają się w książkach takich jak „To” Stephena Kinga, „Harry Potter i komnata tajemnic” J.K. Rowling, „Hobbit” J.R.R. Tolkiena czy w filmie „Kevin sam w domu”.
Warto zauważyć, że arachnofobia rozumiana jako zaburzenie lęgowe jest stosunkowo rzadka. Szacuje się, że dotyczy około 3–6% ludzi i występuje równie często w tych rejonach świata, gdzie żyją groźne pająki, jak i tam, gdzie ich nie ma, np. w Europie Północnej i Środkowej. Znacznie więcej osób odczuwa po prostu niechęć, obrzydzenie lub umiarkowany lęk.
Zatem nauka nie potwierdza jednoznacznie, że rodzimy się ze strachem przed pająkami. Znacznie lepiej udokumentowane jest coś innego: rodzimy się z wyjątkową zdolnością do ich zauważania. A to, czy przerodzi się ona w lęk, zależy już od naszych osobistych doświadczeń, wychowania i kultury.
A Wy? Gdy widzicie pająka w domu, wynosicie go za okno czy raczej opuszczacie pomieszczenie jako pierwsi?
******************************************
Hoehl i in. (2017). Itsy bitsy spider…: Infants react with increased arousal to spiders and snakes. Frontiers in Psychology, 8, 1710.
Öhman, A., & Mineka, S. (2001). Fears, phobias, and preparedness: Toward an evolved module of fear and fear learning. Psychological Review, 108(3), 483–522.
LoBue, V. (2010). And along came a spider: An attentional bias for the detection of spiders in young children and adults. Journal of Experimental Child Psychology, 107(1), 59–66.
Gerdes i in. (2009). Why are spiders frightening? Analyses of factors underlying fear of spiders. Evolution and Human Behavior, 30(1), 66–73.